Szczodre Gody — przesilenie zimowe i 12 wróżb wigilijnych

Słowiańskie święto narodzin słońca (21/22 grudnia) — z którego wyrosła nasza Wigilia

Rytuał słowiański

Wprowadzenie

Szczodre Gody to słowiańska nazwa przesilenia zimowego — momentu, gdy słońce 'umiera' najkrócej, a potem zaczyna się rodzić na nowo. Kościół nałożył na to święto Boże Narodzenie, ale wszystkie wigilijne zwyczaje, które dziś znamy — siano pod obrusem, dwanaście potraw, miejsce dla nieznajomego, dzielenie się opłatkiem, pierwsza gwiazda, wróżby z resztek kolacji — to obrzęd starszy od chrześcijaństwa o tysiąc lat.

Historia i źródła

Brückner wywodzi 'gody' od staropolskiego 'godziny / czas dobry'. 'Szczodry' znaczyło hojny — bo tej nocy bogowie i przodkowie są hojni, więc i my powinniśmy być. Dwanaście potraw odpowiadało dwunastu miesiącom — z każdej trzeba spróbować, żeby każdy miesiąc nadchodzącego roku był syty. Siano pod obrusem to pamiątka po obrzędzie, w którym przodków sadzano 'na sianie u stołu'. Wieczerza dla zwierząt (opłatek dla bydła, miód do chlewa) — bo o tej nocy 'zwierzęta mówią ludzkim głosem', więc warto z nimi zawrzeć pokój.

Co przygotować

  • Garść siana pod biały obrus
  • 12 potraw bezmięsnych (barszcz, pierogi, kapusta z grochem, ryba, kutia, kompot z suszu — układ regionalny)
  • Opłatek (chrześcijański) lub kromka świeżego chleba (przedchrześcijański odpowiednik)
  • Jedno wolne nakrycie 'dla nieznajomego' (pierwotnie: dla przodka)
  • Świeca, którą zapali najmłodsza osoba przy stole, gdy zobaczy pierwszą gwiazdę
  • Jabłko (zdrowie), orzech (mądrość), główka czosnku (od chorób) — kładzione w rogach stołu

Przebieg krok po kroku

  1. Przed kolacją wyciągnij ze snopka siana spod obrusu jedno źdźbło — każdy z domowników po jednym. Zielone i proste = zdrowy rok; pożółkłe = ostrzeżenie; krótkie = krótsza droga; długie = dłuższa droga.
  2. Podziel się opłatkiem lub chlebem z każdym domownikiem, mówiąc życzenie — pierwsze wypowiedziane słowo jest 'najsilniejsze'.
  3. Z każdej z 12 potraw weź choć jedną łyżkę. Nie wstawaj od stołu w trakcie — to przynosi niepokój w rodzinie na cały rok.
  4. Po kolacji policz pestki z kompotu z suszu — parzysta liczba znaczy: w tym roku dom się powiększy; nieparzysta — rok refleksji.
  5. Najmłodsza osoba wychodzi przed dom, podnosi głowę i mówi pierwsze słowo, jakie usłyszy z zewnątrz albo które jej przyjdzie na myśl. To 'słowo roku' — tradycyjnie zapisywano je nad drzwiami.
  6. Resztkę chleba i miodu zanieś po kolacji do chlewa lub do karmnika dla ptaków. 'Dzielisz się szczęściem, żeby do ciebie wróciło.'

Interpretacja znaków

Pierwsza gwiazda jasna i pojawiła się szybko — rok pomyślny, plony obfite. Niebo zachmurzone, gwiazdy nie widać — rok wymagający cierpliwości. Świeca przy stole zgasła sama w trakcie kolacji — przestroga, aby nie ufać pochopnym decyzjom. Jeśli ktoś z domowników zachorował tej nocy, kładzie się go do łóżka na 'sianie spod stołu' — ma się szybciej wyleczyć. Sen z 24 na 25 grudnia tradycyjnie 'pokazuje rok' — pierwsza twarz, którą zobaczysz we śnie, to człowiek, który będzie miał wpływ na twój rok.

Ostrzeżenia i dobre praktyki

Nie wstawaj od stołu (to symbolicznie 'odchodzisz od rodziny'). Nie usadzaj 13 osób przy stole bez dodatkowego, 14-tego nakrycia (dla nieznajomego). Pestek z kompotu nie wyrzucaj — zakop je w doniczce lub w ogrodzie, na 'nowe życie'.