Jare Święto — topienie Marzanny i powitanie wiosny
Równonoc wiosenna (21 marca) — koniec zimy, narodziny Dziewanny
Wprowadzenie
Jare Święto (od staropolskiego 'jary' — młody, świeży, wiosenny) to słowiański obrzęd równonocy wiosennej. Topienie albo palenie Marzanny, gaik-maik, malowanie pisanek, oblewanie wodą — wszystkie te zwyczaje, które dziś łączymy z Wielkanocą i prima aprilis, to fragmenty jednego, większego obrzędu pożegnania zimy i przywitania pierwszej bogini odrodzenia, Dziewanny.
Historia i źródła
Marzanna (Mara, Morena) — bogini zimy, śmierci, choroby. Brückner wywodzi imię od pierwiastka *mor- (śmierć, marznąć, mroczny). W Jare Święto wynoszono jej kukłę z izby, niesiono w procesji nad rzekę, podpalano i wrzucano do wody — 'żeby śmierć wróciła do morza, skąd przyszła'. Po Marzannie wracano z gaikiem — gałązką świerku lub jodły strojną w jajka i wstążki, którą obnosiło się od domu do domu jako symbol Dziewanny, młodej bogini wiosny. Kolberg notuje obrzęd na Śląsku, Małopolsce i Mazowszu.
Co przygotować
- Słomiana kukła Marzanny (zrób sama z słomy, gałganków, sznurka — daj jej oczy i usta)
- Białe płótno do owinięcia kukły
- Wstążki w kolorach jesiennych (do oddania zimie) — fiolet, brąz, szarość
- Gałązka świerku lub wierzby na 'gaik' — strojny w pisanki i wstążki w kolorach wiosennych (zielony, żółty, czerwony)
- Rzeka, strumień lub jezioro (nigdy stojąca woda w stawie — Marzanna 'musi odpłynąć')
- Zapałki / krzesiwo — Marzannę można też spalić
- Pierwsze wiosenne kwiaty (przebiśniegi, krokus, forsycja) na powitanie Dziewanny
Przebieg krok po kroku
- Rano w dzień równonocy ulep kukłę Marzanny. Mów do niej na głos to, co chcesz oddać zimie — choroby, smutek, stare urazy, lęki. Nie powtarzaj imion żywych osób.
- Po południu zbierz się z bliskimi. Owiń kukłę białym płótnem i wstążkami.
- Idźcie procesją nad rzekę. Po drodze śpiewajcie albo rytmicznie powtarzajcie: 'Marzanno, Marzanno, idź do morza, wracaj na rok'. Nie odwracaj się za siebie — to przestroga z Kolberga.
- Nad wodą zapal kukłę. Gdy się dobrze zajmie, wrzuć do nurtu. Patrz, aż popłynie z prądem. Nie dotykaj jej już ręką.
- Wracaj do domu inną drogą. Po drodze zerwij gałązkę i ustrój ją kwiatami / wstążkami / pisanką — to twój 'gaik'.
- W domu postaw gaik w wazonie z wodą, na widocznym miejscu. Niech stoi do pierwszego maja. To znak, że Dziewanna weszła do twojego domu.
Interpretacja znaków
Marzanna szybko zapłonęła i odpłynęła z prądem — zima oddała wszystko, czego się jej oddało; rok przyniesie zdrowie i nowy początek. Marzanna nie chce się palić / wraca do brzegu — coś jeszcze trzymasz w sobie z zimy; powtórz obrzęd następnego dnia. Marzanna utonęła nie spalona — symbolicznie 'zima poszła pod ziemię' (gleba wcześnie obrodzi). Gaik zazielenił się w wazonie i wypuścił pąki — wiosna 'weszła' do domu mocno, rok będzie płodny. Pierwszy ptak, którego zobaczysz po obrzędzie: bocian = nowe życie; jaskółka = dobre wieści; kruk = zatrzymaj się, pomyśl jeszcze.
Ostrzeżenia i dobre praktyki
Nigdy nie rób kukły z fotografii / ubrania konkretnej żyjącej osoby — to nie jest ten obrzęd. Pal Marzannę tylko nad wodą i z gaśnicą / wiadrem wody. Nie wrzucaj do rzeki niczego niebiodegradowalnego (plastik, folia) — Marzanna ma odpłynąć i rozłożyć się, nie zatruć rzeki. Po wszystkim nie odwracaj się i nie sprawdzaj, co się stało z kukłą.

