Dziady — rozmowa z przodkami
Obrzęd ku czci zmarłych — wiosna (Radunica) i jesień (1 listopada), najstarszy słowiański rytuał rodzinny
Wprowadzenie
Dziady to najstarszy znany obrzęd słowiański — uczta z duszami zmarłych przodków, organizowana cztery razy do roku, ale najważniejsze były Dziady wiosenne (przed Wielkanocą, tzw. Radunica) i jesienne (na przełomie października i listopada, dziś zachowane jako Wszystkich Świętych). Mickiewicz opisał je w swoim dramacie, ale obrzęd istniał wieki przed nim. Brückner notuje, że w noc Dziadów otwierano okna, na progu kładziono jedzenie, a w izbie zostawiano puste krzesło — bo dusze 'wracają nakarmić się i pożegnać'.
Historia i źródła
Słowo 'dziad' znaczyło u Słowian przodek, stary człowiek mądrości, ale też wędrowny żebrak, którego goszczono jak posłańca z zaświatów — wierzono, że dusza może przyjść w ciele żebraka. Kolberg notuje na Białorusi i Podlasiu obrzęd 'pominok' — wspólna uczta na cmentarzu, w której zostawiano kawałek chleba i kieliszek na każdym grobie. Gieysztor podkreśla, że Dziady nie były świętem żałoby, lecz radosnej komunii — rodzina spotykała się 'cała', łącznie z tymi, którzy umarli.
Co przygotować
- Chleb (najlepiej upieczony własnoręcznie tego dnia)
- Miód (symbol słodyczy zaświatów)
- Kasza jaglana albo gryczana — potrawa 'starsza od chrześcijaństwa'
- Wódka lub miód pitny — jeden kieliszek dla każdego zmarłego, którego wzywasz
- Świeca dla każdej duszy (jedna jasna na środku stołu — dla 'duszy nieznanej')
- Imię i zdjęcie / przedmiot zmarłej osoby
- Lustro przykryte czarną tkaniną (dusze nie powinny zobaczyć siebie w lustrze)
Przebieg krok po kroku
- Po zmroku otwórz na chwilę okno albo drzwi — to zaproszenie. Powiedz na głos: 'Wzywam was, którzy odeszliście z naszego domu. Przyjdźcie, jeśli chcecie.'
- Zapal świece — po jednej za każdego zmarłego, którego wzywasz po imieniu. Wypowiedz imię i jedno wspomnienie.
- Połam chleb. Pierwszy kawałek odłóż na talerz dla zmarłych. Polej miodem.
- Nalej każdemu zmarłemu kieliszek. Stuknij swój kieliszek o talerz (nie o ich kieliszek — żywi nie chcą duchom pić 'twarzą w twarz').
- Jedz w milczeniu pierwsze trzy łyżki kaszy. Potem możesz mówić — opowiedz zmarłym, co u was słychać. Jak na rodzinnym obiedzie.
- Na koniec nie sprzątaj jedzenia z talerza zmarłych. Zostaw na noc na parapecie, rano wynieś do ogrodu (dla ptaków) albo do lasu. Nigdy nie wyrzucaj do śmieci.
Interpretacja znaków
Znaki nawiedzenia opisane przez etnografów: świeca migocze albo nagle gaśnie — dusza jest. Pies wyje albo kot patrzy w róg pokoju, gdzie nic nie ma — dusza przeszła. Chleb na rano jest 'jakby naruszony', okruchy w innym układzie — dusza przyjęła ofiarę. Spokojny, ciepły sen tej nocy i prosty sen o zmarłym — pojednanie. Sen koszmarny — coś między wami było niewyjaśnione; trzeba powtórzyć obrzęd za rok i wybaczyć.
Ostrzeżenia i dobre praktyki
Nie wzywaj imion osób obcych, nieznanych ci osobiście — Dziady to obrzęd rodzinny, nie spirytystyczny seans. Nie pij więcej niż jeden kieliszek 'do zmarłych' — to nie pijatyka. Nie rób tego z dziećmi do 7 roku życia (tradycyjnie 'za małe, żeby pamiętały twarz, którą zobaczą'). Jeśli czujesz lęk w trakcie — przerwij, zamknij okno, podziękuj, zgaś świece.

